Vamık D. Volkan, M.D., DLFAPA, FACPsa.

 
 
 
 
 
 
Halife Abdülmecit, son İslam Halifesidir.
(1924-1944)
4 Mart 1924'te Dolmabahçe Sarayı'ndan alınarak, Türkiye'den sürüldü. Önce İsviçre'de yaşadı ve daha sonra Fransa'ya geçti. Sürgün yıllarında hanedanın geleneksel protokolünü ısrarla uygulamaya devam etti. Fransa'da kalp krizinden öldü.
 
 
 
Halifeliğin kaldırılması.
(3 Mart 1924)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
George W. Bush ve T.C. Cumhurbaşkanı
Ahmet Necdet Sezer.
(NATO Zirvesi, İstanbul, 29 Haziran 2004.)
 
 
 
Mısır Devlet Başkanı Enver El Sadat.
 
 
Atatürk ve manevi oğlu Abdürrahim Tuncak.
 
 
THE IMMORTAL ATATÜRK
A PSYCHOBIOGRAPHY
(Vamık D. Volkan - Norman Itzkowitz)  
(1984)
  
 
 
ÖLÜMSÜZ ATATÜRK
(Vamık D. Volkan - Norman Itzkowitz)
 (1998)
 
 
 
Atatürk, Selanik'te Kocakasım Mahallesi,
İslahhane Caddesi'ndeki üç katlı pembe evde doğdu.
 
 
Atatürk'ün Soy Ağacı.
 
 
Atatürk'ün annesi, Zübeyde Hanım. 
(1857-1923)
 
 
Atatürk'ün babası, Ali Rıza Efendi.
 
 
Atatürk'ün kızkardeşi, Makbule Atadan.
(1887- 1956)
Balkan Savaşlarından sonra, annesi Zübeyde Hanım ile  birlikte Selanik'ten ayrılarak İstanbul'a yerleşti. Cumhuriyet'in ilanından sonra ağabeyinin isteği üzerine, annesiyle birlikte Ankara'ya geldi. Bir süre Atatürk'ün yanında kalan Makbule Atadan, daha sonra Çankaya Köşkü arazisi içinde kendisi için yaptırılan Çamlı Köşk'e yerleşti. Makbule Atadan'ın ağabeyi Atatürk ile ilgili anıları "Büyük Kardeşim Atatürk (1952)" ve "Ağabeyim Mustafa Kemal (1952)" adlarıyla yayımlandı.
 
 
 
 
Mustafa Kemal Atatürk'ün karnesi.
 
 
 
 
 
 
 
 
Atatürk, annesi Zübeyde Hanım'ın
mezarını ziyaret ederken...
 (27 Ocak 1924)
 
 
Atatürk'ün Nüfus Cüzdanı.
 
 
Atatürk, kurduğu Cumhuriyet'in Laik bir hukuk devleti olması için çabalamıştır. 
 
Ülkemizin yeni kanunlarını kaleme almış, hukukçularla tartışmış kimi zaman onlara yön ve yol göstermiştir.
 
Medeni Kanun, kadınların seçme ve seçilme hakkını düzenleyen yasalar, öğrenim yasaları, kılık kıyafet yasaları, din sömürüsünü yasaklayan yasalar O'nun zamanında çıkmış yasalardır.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Atatürk'ün, 27 Ocak 1930 tarihinde,
kendi  el yazısı ile yazdığı,
"Özgürlük"  başlıklı yazısı.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Atatürk'ün ilkokul öðretmeni Þemsi Efendi.
 
 
Osmanlý Ýmparatorluðu'nda
Dönme Cemaati.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Atatürk, silah arkadaþý, Nuri Conker ile.
 
 
Atatürk, Çubuk Barajý'nda kýzkardeþi ve manevi kýzlarý ile öðle yemeðinde.
Kýzkardeþi Makbule Atadan (solunda),
Afet Ýnan (saðýnda),
Sabiha Gökçen (saðýnda).
 
 
Atatürk, Zeybek oynarken.
 
 
 
 
 
 
Atatürk, Ýnebolu ziyaretinde halka  
Panama Þapkasý'ný gösterirken.
 
 
Atatürk, modern Türk kadýnýnýn
öncüsü genç kýzlarýmýzla,
Gazi Orman Çiftliði'nde.
(1935)
 
 
 
Medeni Kanun'un Kabulü.
(17 Þubat 1926)
 
 
Harf Devrimi.
(1 Kasým 1928)
 
 
Yeni Türk Alfabesi kitabýnýn
kapaðýndaki Atatürk fotoðrafý.
(3 Mayýs 1930)
 
 
 
Atatürk, TBMM açýlýþýnda dua ederken...
 
"Bizim dinimiz en makul ve en tabii dindir.
Ve ancak bundan dolayýdýr ki,
son din olmuþtur...
Bir dinin tabii olabilmesi için
akla, fenne, ilme, mantýða
uygun düþmesi gereklidir.
Bizim dinimiz,
bunlara tamamen uygun düþer".
 
                              Mustafa Kemal Atatürk.
 
(Zaðnos Paþa Cami, 07 Þubat 1923, Balýkesir).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 


 



 
 
  
 

 




 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
MUSTAFA’YI "ATATÜRK" YAPAN PSİKOLOJİK SÜREÇLER
   
 
 
Vamık D. Volkan
 
Ankara Üniversitesi 
10 Kasım 2005.
 
 
 
 
 
 

                           Sayın Rektör Profesör Doktor Nusret Aras, Sayın Dekan Profesör Doktor Tümer Çorapçıoğlu, Sayın Psikiyatri Anabilim Dalı  Başkanı Profesör Doktor Abdülkadir Çevik ve Sayın Konuklar.
                           Bugün 10 Kasım, dolayısıyla Ankara’da biz Türkler’in bir araya gelip Atatürk’ü anması ve saygı duruşunda bulunmasından daha doğal bir şey olamaz. 1938’de ölen Atatürk ile ilgili bu konuşmamı dört bölüme ayıracağım:
 
1- Önce Atatürk’ün ve O'nun yaptıklarının 11 Eylül 2001’den sonra gelişen dünya olaylarını, özellikle de İslam dünyasıyla Batı dünyası arasındaki çatışmayı, aydınlatmaktaki önemine değineceğim.
2- Atatürk’ün yaşamından küçük  bir özet vereceğim ve bilhassa çocukluğundan bahsedeceğim. Psikoanalistlerin çok iyi bildikleri gibi kişilik organizasyonumuzun temeli çocuklukta atılır. Daha sonra çocukluğundaki bazı yaşam öykülerinin O'nu nasıl etkilediğini ve bu etkilerin erişkinliği sırasında nasıl tekrar tekrar ortaya çıktığını göstermeye  çalışacağım.
3- Yaratıcılığının iki yönünü inceleyeceğim. O'nu yaratıcı bir kişi olarak ele alacağım- yarattığı ürünü modern Türkiye olarak kabul ederek- ve yaratıcılığına yön veren kaynak ile yaratıcı hedefine ulaşmayı nasıl başardığına değineceğim. 
4- Atatürk’ün başarılarının bugünkü Türkiye ve Türkiye’nin batı dünyasıyla ilişkileri üzerine olan bazı yansımalarını kısaca tartışacağım.
 
11 Eylül 2001’den sonra gelişen dünya olayları ve Atatürk:
11 Eylül 2001’ den sonraki dünya ile Atatürk’ün yaşamı arasındaki ilk bağlantı  Amerika’da ve bir dereceye kadar da Avrupa’da, dünyadaki bütün müslümanları istenmeyen ve tehlikeli olan  “diğerleri”  pozisyonuna  sokma eğiliminin gelişmesidir. Elbette birçok kişi bu özellikteki  Amerikan/Batı dünyası tavrına karşı çıkacaktır. Dünyada sayısız açık görüşlü ve  iyi eğitimli Amerikalılar ve Avrupalılar  mevcuttur. Bu insanlar Hıristiyanlar, Museviler ve diğer dinlere inananlar gibi Müslümanların da alt grupları olduğunun farkındadırlar. Müslümanlar tek mezhepli değildirler. Şii ve Sünni gibi bazı mezhepleri vardır ve hatta Şiiler de kendi aralarında Yedililer ve Onikiler gibi farklı gruplara ayrılırlar. Hıristiyanlar ve diğerleri gibi,  Müslümanlar da bazen aralarında ittifak kurar veya çarpışırlar. Bazen de Müslümanlar,  Müslüman olmayan diğer ülkelerle  politik işbirliği kurar, beraber çalışır veya bu ülkelere karşı savaşırlar.
 
Atatürk’ün öyküsü, 11 Eylül 2001’den sonra  daha da çok konuşulan  “Medeniyetlerin Çatışması” kavramına karşı bir panzehiridir.  Atatürk’ün öyküsü, bize O'nun nasıl İslam kültüründen geldiğini, Birinci Dünya Savaşı’nda büyük batı güçleri ile nasıl savaştığını ve bunun kötü sonuçlarından sonra hayatının geri kalanını nüfusunun %99’u Müslüman olan Türkiye’yi batı dünyasına sokmaya nasıl adadığını anlatır. 
“Medeniyetlerin Çatışması” kavramı, bir politik ideoloji olarak, dünyanın bugünkü politik ve askeri yangınlarına benzin dökmek gibi bir şeydir. El-Kaide dünyayı “Bizler ve Sizler (İnananlar ve İnanmayanlar)şeklinde algıladı. Genel olarak bakarsak, ne yazık ki, Amerika da aynı şeyi yaptı.  Atatürk’ün yaşamını anmak ve Atatürk’ün  yaratmaya çalıştığı yeni Türkiye’yi bugün düşünmek  medeniyetin gelişmesine köstek olan “Medeniyetlerin Çatışması” fikrinin gücünü azaltır. Bugünkü dünyayı anlamak için Atatürk’ün öyküsüne dönmek istememizin ikinci nedeni, Katolikler adına Papa’nın konuştuğu gibi, dünyadaki Müslümanların çoğu ya da tamamı adına  konuşması istenen bir kişinin aranmasıdır. Eğer Papa gibi fakat Müslüman olan bir lider bulunsaydı,  bu lider, terörizmi destekleyen ve  dünyayı "inananlar" ve "inanmayanlar" diye ikiye bölen El-Kaide örgütünü  kınayabilecekti. Yani Amerikalılar ve batı dünyası bir halife arayıp bulamadılar. Atatürk’ün öyküsü, onun halifeliği kaldırmak için yaptıklarını da içermektedir. Son Halife Abdülmecid Efendi, yeni Türk Hükümeti tarafından halifeliğin kaldırılmasından bir gün sonra, 4 Mart 1924’te, Türkiye’yi terkedip İsviçre’ye gitmiştir. Halifeliğin 1924’te kaldırılmasından önce, eskiden Osmanlı’ya ait olan ve Libya’dan Irak’a kadar uzanan Arap arazilerini kontrol eden Avrupa güçleri, bu Arap topraklarında yeniden halifeliğin kurulması girişiminde bulunmuş ve bir halife önermişlerdir. Örneğin, Halifelik, Hicaz’da Kral Hüseyin’e önerilmiş ve O da bunu kabul etmiştir. Fakat bir yıl içinde Wahhabi güçleri hem krallığını, hem de halifeliğini elinden almışlardır. Libya’da Kral Victor Emanuel III’ün ismi  hutbelerde "Halife" olarak anılmıştır, fakat bu da uzun sürmemiştir. Ancak bu bir daha da tekrarlanmamıştır. Atatürk’ün Türkiye’si Halifeliği kaldırdıktan sonra yeni bir halife bulmak için  batılıların yaptığı manüplasyonlar Araplar’da kötü bir tat bırakmıştır. Bu kötü tadı şimdi El-Kaide mensupları aşağılanmış olduklarının bir göstergesi olarak kullanmakta ve  yaptıklarının bir mazereti olarak göstermektedir. Atatürk tarafından Halifeliğin kaldırılmasının sonuçlarının ve bunun da  11 Eylül’e yansımasının, ilginç ve önemli bir  konu olduğunu düşünüyorum. Bu sunumumda, halifeliğin kaldırılmasında  ve  modern Türkiye’nin laik bir Cumhuriyet olmasında Atatürk’ün  katkılarını ve onun bazı kişisel motivasyonlarını inceleyeceğim. Bugünkü dünyayı  incelerken, Atatürk’ün yaşamını hatırlamamızın üçüncü nedeni Amerikalılar’ın ve Avrupalılar’ın, nüfusun çoğunu Müslümanlar’ın oluşturduğu ülkelerin modernizasyonu için iyi bir "model" araştırmalarıdır. 11 Eylül’den sonra dünya ilişkilerini inceleyen literatürde Atatürk tarafından yerleştirilmeye çalışılan "model"e yeterince referans yoktur.
 
Referans yapıldığındaysa, bu referansların  uygunsuz ve sıradan bir biçimde yapıldığı dikkati çekmektedir. Amerikan Başkanı George W. Bush 2004’te, Türkiye’yi ziyaret ettiği zaman, T.C. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’e, Türkiye’yi başka Müslüman ülkelere "model" olarak göstermesini söyledi. Başkan Bush’un gözünden Türkiye’nin laik bir Cumhuriyet olduğu kaçtığından, Türkiye’ye laik olmayan bir  İslam ülkesi gibi davrandı. Başkan Bush’un yaklaşımı, bazı Türk aydınlarını kızdırdı. Ancak ben, Başkan Bush’un  bu şekilde konuşmasının bir sebebi olduğunu düşünüyorum. T.C. Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer ve bazı aydınlar Başkan Bush’un bu sözlerinden dolayı üzüntü duysalar bile, Türkiye’de önemli başka bazı kişiler kendilerini İslam’ın takipçileri olarak göstermek için ellerinden geleni yapmaktadırlar. Belki de bu durum, Başkan Bush’un, İslam ülkeleri için Türkiye’nin bir "model" oluşturabileceğini düşünmesine sebep olmuş olabilir. Atatürk’ün  ve “O'nun Türkiye’si”nin  İslam  ülkelerine  neden "model" olamayacağına dair  bazı ciddi ve önemli nedenler vardır. Atatürk’ün yaşadığı dönemin tarihi ve O'nun kişilik organizasyonu bir araya gelerek modern Türkiye’yi yaratmıştır.  Geçmişin tarihsel olaylarını bugüne aktarmak da  Atatürk’ün kişilik organizasyonunu bugünkü politik liderlere klonlamak kadar imkansızdır. 
 
Bazı Müslüman liderler her ne kadar  Atatürk’ü "inanmayan" biri olarak kabul etseler de,  diğer bazı Müslüman liderlerin O'ndan ilham aldığını göz önünde tutmalıyız. Örneğin Mısır Devlet Başkanı Enver Sedat (El-Sadat, 1977) anılarında Atatürk’ten ilham aldığına değinmektedir. Hatta evinin duvarında Atatürk’ün resmi ile büyümüştür. İbn Bin-Laden’in, Atatürk  hakkında doğrudan ne söylediğini bilmiyoruz ancak O'nunla yapılan bir görüşmede, Atatürk’ün devrimlerini takip eden Türkler’in gerçek Müslüman olmadığından bahsettiğini biliyoruz. Bu düşüncelerin ışığında, ben, bu sunumumda sizlere Atatürk’ün öyküsünün ve kişilik organizasyonunun bazı yönlerini bir psikoanalist olarak, O'nun iç dünyasına odaklanarak anlatacağım. Ayrıca, Atatürk’ün laik Türkiye Cumhuriyeti’ni  yaratırken, hangi iç motivasyonlardan faydalandığını inceleyeceğim.  Daha fazla devam etmeden önce önemli bir şey söylemek istiyorum. Atatürk’ün iç dünyasından gelen motivasyonlara göre hareket etmesi, onun gerçek dünyayı  iyice anlamadığı ve aklını gerçeklere göre kullanmadığı anlamına gelmez. Atatürk’ün gerçek dünyayı nasıl güzel anladığını ve gerçek dünya meseleleri hakkında nasıl güzel kararlar aldığını hepimiz biliyoruz.
 
1973’te Princeton Üniversitesi’nde, Orta Doğu ile ilgili bir konferansa  katılmıştım (Brown and Itzkowitz, 1977).  Orada tarih profesörü olan Norman Itzkowitz’le karşılaştım. Birbirimizi daha önce tanımadığımız halde ikimiz de bu konferansa  "Atatürk ve O'nun Kadınları" adlı yazılarla gelmiştik. Bu bizim yakınlaşmamıza neden oldu ve konferansta Atatürk üzerine beraber bir kitap yazmaya karar verdik. Yedi yıl süreyle  Norman Itzkowitz ile birlikte büyük bir titizlik içinde çalıştık ve uzun araştırmalarımızda sonra da "The Immortal Atatürk: A Psychobiography" isimli kitabımızı yazdık (Volkan and Itzkowitz, 1984).  Bu kitap üzerinde çalışırken 1974’te ben, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı’nda, 13 ay konuk öğretim görevlisi olarak çalıştım ve Atatürk’ü veya ailesini tanıyanlarla veya O'nun yaşamını yakından inceleyenlerle görüşme yapma fırsatı buldum. Örneğin, Sabiha Gökçen,  Nuri Conker’in kızı Kıymet Tesal Hanım ve üç ciltlik "Tek Adam" ın yazarı Şevket Süreyya Aydemir ile epeyce uzun görüşmeler yaptım. Sabiha Hanım bana Atatürk’ün Abdürrahim Tuncak  isimli  bir “oğlu” olduğunu ve bunun çok bilinmediğini söyledi.  Sabiha Hanım aracılığıyla Atatürk’ün manevi oğlu ile iki defa görüştüm. O da küçüklüğünden itibaren Atatürk’ün annesi Zübeyde Hanım tarafından yetiştirildiği için Zübeyde Hanım’ın annelik tarzı hakkında bilgiler topladım.
 
"Ölümsüz Atatürk" ün yazılmakta olduğunu  o zamanki Türkiye Hükümeti'nde çalışmakta olan bazı şahıslar duymuşlardı. Bu şahıslar Norman Itzkowitz ve benim Atatürk’ü küçük düşürecek bir kitap yazdığımız hakkında bir fantezi kurdular ve önümüze bazı engeller koymaya çalıştılar ama bunun hikayesini burada anlatmayacağım. Sonunda kitap Chicago Üniversitesi  Yayınevi tarafından basıldı. Bunun üzerine ben bu konuşmayı yapmak üzere davet edilmeme aracı olan Prof. Dr. Abdülkadir Çevik’e bir mektup yazdım ve şunları söyledim:
 
“Kardeşim Abdülkadir,
Atatürk kitabı en nihayet çıktı. Bu mektubumla birlikte sana ve Meral’e bir kopyasını gönderiyorum. Bakalım kitap Türkiye’de nasıl karşılanacak! Kitap için düşündüklerini yaz. Bir tane de Kenan Evren’e gönderdim. Bakalım cevap verecek mi? Atatürk’ü bir Allah gibi değil, bir insan gibi tanıtınca yaptıklarının büyüklüğü daha çok ortaya çıkar kanısındayım. Fakat onu Allah gibi tutmak isteyenler kitaptan korkabilir”
                                                                                 Vamık D. Volkan, 1974.
 
 
Ayrıca Sayın K.K.T.C. Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş’a da bir kitap gönderdim. Denktaş bana bir mektup yazdı ve kopyasını Türkiye Cumhurbaşkanı’na ve Türkiye’de çok önemli mevkiide olan diğer zevata gönderdi. İşte Sayın Denktaş’ın bana gönderdiği mektup:
 
“Sevgili Volkan,
'Ölümsüz Atatürk' için teşekkür ederim.
Yunanistan’dan talimatlarını aldıktan sonra New York’a dönecek olan Bay Kyprianou’yu beklerken kitabı bir çırpıda okudum! Benim neslim için (1924- ) Atatürk, kral gibi, hatasız süper bir insandır. Türklere verdiği mesajlarla günden güne ölümsüzleşmekte ve daha gençleşmektedir. Kitap yazılırken konuştuğumuzda korkum, sizin psikoanalitik yaklaşımınızın O'nun bu ölümsüzlük imgesini zedeleyebileceğiydi.
Bildirmekten memnuniyet duyduğum husus; sizin kitabınız sayesinde O'nun ölümlü olduğunu keşfetmiş olmamdır. Çocukluğunda, gençliğinde ve tüm kariyeri boyunca herkes gibi  O da, günlük olaylardan, zorluklardan, felaketlerden, yetersizliklerden, arzulardan ve tutkulardan etkilenmişti.
Bu nedenle onun başarıları daha büyük bir anlam ve ihtişam kazanıyor; bir lider ve bir ulusun yaratıcısı olarak ölümsüzlüğü tam bir gerçekliğe ulaşıyor. O, mümkün olmayanı başaran bir ölümlüydü; özgürlük ve adalet için mücadele eden milletlerin tarihinde bir rehber haline geldi!
Atatürk’ün bir insan olduğunu keşfetmek benim için büyük bir deneyim oldu.
Teşekkürler, tebrikler, iyi ki varsınız." Rauf. R. Denktaş, 1984.
 
Bundan sonra Norman Itzkowitz’den ve benden “korkan” şahıslardan ses seda çıkmadı ve bir süre sonra kitabımız Türkçe’ye “Ölümsüz Atatürk” adıyla çevrildi. Bugünkü  konuşmam bu kitapta yazdıklarımıza dayanmaktadır. 
 
 
Atatürk’ün Kişisel Öyküsü:         
Yapılan en kesin saptamaya göre, Atatürk 1880/1881 kışında dünyaya gelmiştir.  Atatürk’ün bugün bir müze olan Selanik’teki,  üç katlı pembe bir evde doğduğu genel olarak kabul  görüyor olmakla birlikte, kızkardeşi Makbule Hanım Atatürk’ün  adı geçen  pembe evde büyüdüğünü, ancak orada değil, yakındaki bir mahallede, babasının ailesinin oturduğu  evde doğduğunu ileri sürmüştür (Aydemir, 1969, 1. cilt). Atatürk doğduğunda adını Mustafa koydular. O zaman Selanik 80.000 nüfuslu bir Osmanlı kenti olup; nüfusun %50’si Yahudi, %25’i Türk ve geriye kalan nüfus Yunanlı, Slav ve Arnavut’lardan oluşmaktaydı (Darques, 2000). Atatürk’ün babası, Ali Rıza Bey kökleri Aydın’ın Söke ilçesinden gelen eski Selanikli bir ailedendi (Atay, 1980). Ali Rıza Bey’in babasının adı 10 Mayıs 1876’da  trajik bir olaya karıştı. O gün genç bir Hıristiyan Bulgar kız, trenle Selanik’e geldi. O'nu Müslüman yapmak isteyen  bir imam ona refaket ediyordu. Bu durumu protesto eden kızın annesi yardım için bağırıp çağırınca bir Hıristiyan Yunan grubu Bulgar kızı imamın elinden alıp Amerikan Konsolosluğu’na götürdüler. Ertesi gün bazı öfkeli Müslüman Türkler bir gösteri yaptılar. Bu gösteri, Alman ve Fransız Konsoloslarının öldürülmesiyle sona erdi. (Lewis, 1968). Bunun üzerine  bazı yabancı devletler savaş gemilerini Selanik’e gönderdiler ve gösteri yapan Türklerin cezalandırılmalarını talep ettiler. Ali Rıza Bey’in babası gösteri yapanlar içinde olduğundan ve tutuklanmak istemediğinden Makedonya dağlarına kaçtı ve yaşamının sonuna kadar yedi sene dağlarda yaşadı. Ali Rıza Bey’in ailesi bu tarihsel olaydan etkilenmiş oldu. Babasının dağlara kaçışından kısa bir süre sonra Ali Rıza Bey, Rusya ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki savaşın iyice yaklaştığı günlerde, Selanik’te gönüllülerden oluşan bir ulusal muhafız birliğine katıldı ve zamanla mülazımlığa yükseldi. 1887 sonlarında veya 1878’in başında ordudan ayrıldı. Bu tarihten yedi veya sekiz yıl önce Ali Rıza Bey kendinden 20  yaş küçük olan 14-15 yaşlarında Zübeyde isimli bir kız ile evlenmişti. Zübeyde, Ali Rıza’nın Selanik’in Yeni Kapı semtinde yaşayan ailesinin yanına yeni gelin olarak yerleşti. Zübeyde, muhtemelen kendi kadınlık kimliğini ve duygularını tanımaya vakit bulamadan ergen yaşta evlenmişti. Zübeyde Hanım, peşpeşe dünyaya üç çocuk getirdi. Bu çocukların ikisi erkekti, onlara Ömer ve Ahmet isimleri verilmişti. Kız olan üçüncü çocuğun adı da Fatma idi. Ali Rıza Bey, ordudan ayrıldıktan sonra, Selanik’ten 120 kilometre ötede Paşa Köprüsü olarak adlandırılan ıssız bir bölgeye gümrük memuru olarak atandı. Paşa Köprüsü, o zamanki Osmanlı İmparatorluğu ile Yunanistan arasındaki sınırda bir kontrol noktasıydı ve Selanik’ten oraya ulaşmak zordu. Daha 20 yaşına gelmeden üç çocuğu olan ve kocasının geniş ailesi içinde yaşayan genç gelin Zübeyde kocasını pek göremiyordu. Fatma’yı daha bebekken kaybedince yaşanacak bir yer olmadığı halde Zübeyde ve iki erkek çocuk da Paşa Köprüsü’ne  taşındılar. Orada O'nu daha büyük trajediler bekliyordu: İki oğlunu da kaybetti. Ayrıca sınırdaki Yunan çeteleri tarafından kaçırılabileceği korkusu içinde yaşadı. Ali Rıza Bey, Cafer Efendi isimli bir kereste tüccarıyla ortaklık kurduktan sonra karısını alıp Selanik’e döndü. Daha sonra Atatürk olarak bilinecek oğlu Mustafa orada doğdu. Mustafa’nın doğumu ailesinin kısa bir süreliğine yaşadığı refah dönemine denk gelir. Selanik’te Mustafa’nın annesi iki kız çocuğu daha doğurdu. Ancak ergenliğe sadece Mustafa ve kızkardeşi Makbule gelebildiler. Mustafa yedi yaşındayken birkaç yıldır işleri iyi gitmeyen (kereste ticareti için kullanılan ormanı Yunan haydutlar yakmışlardı), muhtemelen depresyona girip içki içmeye başlayan babası öldü ve 27 yaşındaki annesi dul kaldı.
 
Mustafa bir “ölüler evi” nde doğdu denebilir. Atatürk’ün kızkardeşi Makbule Hanım’ın anlattıklarına göre, O ve Mustafa küçükken evde ölen kardeşlerinden bahsedilir ve haydutlarla dolu olan Osmanlı-Yunan sınırındaki korkunç yaşamdan çok defa söz edilirdi. Devamlı kayıplarla karşılaşan ve yas tutmak zorunda kalan Zübeyde Hanım acılarını biraz hafifletmek için bir taraftan Allah’a yöneldi ve “Molla” diye çağrılmaya başlandı. Öte yandan yasını inkar etmek için bir “şen dul” gibi giyinmeye çalıştı.  Mustafa’nın annesi dik başlı ve resmiyete uymayan biri olarak bilinirdi. Zübeyde’nin ailesi ise, "Hacı Sofular" olarak bilinilir ve ailenin derin dinsel köklere sahip olduğunu varsaymak mümkündür. Ölümünden önce Atatürk’ün babası oğluna bir “armağan” verdi. Bu olayı Atatürk’ün  gazeteci Ahmet Emin Yalman’a anlattığı  “İlk Yaşam Anısı” ndan öğreniyoruz (Emin, 1922). “Molla” ismiyle tanınan Zübeyde Hanım, Mustafa’nın yaşadıkları yere yakın geleneksel/dini mahalle mektebine kaydedilmesini istiyor ve oğlunun daha sonra ya bir hoca ya da bir hafız olmasını arzuluyordu.
 
Ali Rıza Bey, Mustafa’nın laik ilke ve standartlara uygun eğitim almasını istiyordu. Şemsi Efendi isimli genç bir adam  o zamanlar Selanik’te bir okul açmıştı ve Ali Rıza Bey Mustafa’yı bu okula göndermekte kararlıydı. O günleri Atatürk şöyle hatırlıyor:
 
           “Çocukluğuma dair ilk hatırladığım şey, mektebe gitmek meselesine aittir. Bundan dolayı anamla babam arasında şiddetli bir mücadele vardı. Annem ilahilerle mektebe başlamamı ve mahalle mektebine gitmemi istiyordu.
               Rusumat’ta memur olan babam (burada muhtemelen Atatürk babasının imgesini yüceltiyor. Çünkü annesi ile oğlunun okul seçimi konusunda kavga eden babası, işleri iyi gitmeyen ve muhtemelen depresyonda olan bir baba idi ve artık bir gümrük memuru değildi) o zaman yeni açılan Şemsi Efendi’nin mektebine devam etmeme ve yeni usül okumama taraftardı. Nihayet işi babam mahirane bir surette halletti. Evvela Merasim-i mutade ile mahalle mektebine çıktım. Sonra da Şemsi Efendi’nin mektebine kaydedildim. Az zaman sonra babam vefat etti”
                                       Ahmet Emin Yalman, 1922.
 
Önce annenin gönlünü alma ve sonra “modernleşme” daha sonra göstereceğim gibi Atatürk’ün yaşamı boyunca tekrarlandı. Ayrıca babası öldükten sonra Şemsi Efendi ile yaptığı özdeşimin  önemini de daha sonra anlatacağım. Babasının ölümünden sonra, Zübeyde Hanım, Selanik dışında bir çiftlikte yaşayan yakınlarından yardım istemek zorunda kalır. Sonunda ise Mustafa, Selanik’e  halasının yanına sivil bir okulda okumak üzere geri döner. Okulda bir gün sadist davranan bir öğretmeni (dini görüşleriyle bilinen Kaymak Hafiz Efendi) tarafından Mustafa çok ağır biçimde dövülür.
 
                 “Bütün vücudum kan içindeydi”  diye anlatır bu olayı... (Emin, 1922). 
 
Mustafa’nın 12 yaşındayken kendisi için neyin iyi olduğuna karar verebilecek bir kişilik organizasyonuna sahip olduğunu görüyoruz. Askeri bir kariyere başlama kararı, annesinin ve komşularının temel değerlerine aykırı düşüyordu. Atatürk askeri okula gitme olayını şöyle anlatır:
 
               “Asker olmama (annem) şiddetle mumanaat (engel)  ediyordu. Kabul  imtihanı zamanı O'na sezdirmeden kendi kendime askeri rustiyesine giderek imtihan verdim. Böylece valideye karşı bir Emr-i vaki ihdas edilmiş oldu” (Emin, 1922). 
 
Bu sıralarda annesi Zübeyde Hanım tekrar evlenir ve bu olay Mustafa’yı çok kızdırır. Yani ergenlik döneminden (Blos, 1979) geçerken annesinin tekrar evlenmesi travmatik olmuştur. Bu ara nasıl olsa askeri okula gittiği için evini terketmiştir ve evini sıkça ziyaret etmez. Daha çok babasının ve Şemsi Efendi’nin yüceltilmiş imgelerini takip eden ve modernleşmeye dönük bir genç olur. Askeri okulda matematikte sivrilir. Matematik öğretmeni, onun adına, mükemmel anlamına gelen “Kemal”  ismini ekleyerek ona "Mustafa Kemal" der ve öyle kalır. Hepimizin  de bildiği gibi Mustafa Kemal, askeri eğitimine devam eder ve bir gün Namık Kemal’in  çok bilinen dizilerinden birindeki umutsuz duruma itiraz eder:
                                        “Vatanın bağrına düşman dayamış hançerini
                                          Yok imiş kurtaracak bahtı kara maderini..."
Mustafa Kemal son mısrayı şu şekilde değiştirir:
 
                                         “Bulunur kurtaracak bahtı kara maderini...”
 
Yas tutan anne imgesiyle umutsuz bir duruma sokulan ülke imajının Mustafa Kemal’in aklında birleştiklerini görüyoruz. Hepimizin bildiği tarihi olaylar sonucu O,“Ölümsüz Atatürk” olur. Tabii ki, bu kısa konuşmamda çoğu tarihi olayın özetini veremeyeceğim. Nasıl olsa bunlar hepimizin bildiği şeyler. Burada yalnız çocukluk olaylarının da etkisiyle şekillenen, Türkiye Cumhuriyeti’nin  kurulmasıyla gelişen ve sonradan “batılılaşma” veya “modernleşme” diye anılacak olan kültürel devrimlerin oluşumunu hatırlatacağım. Sultanlık ve sonra da Halifeliğin kaldırılması bu devrimleri en iyi simgeleyen olaylardır.  Bildiğiniz gibi Mustafa Kemal "Sultanlık" ve "Halifelik" sıfatlarını reddetmiştir.
 
Devrimleri gerçekleştirirken, Mustafa Kemal, ilk çocukluk anısında görülebilen örüntüyü de sıklıkla tekrarlamıştır: Önce annesini memnun etmek, sonra da  babası ve modern ilkokul öğretmeni Şemsi Efendi’yi  batılılaşma doğrultusunda izlemek... Örneğin bir ritüel geliştirmişti,  Cumhurbaşkanı iken, her gün uyandıktan sonra köşkte annesinin bulunduğu yere gider, annesi Zübeyde Hanım’ın elini geleneksel ve mekanik bir şekilde öper ve sonra Türkiye’yi modernleştirmek ve yüceltmekle uğraşırdı.  Zübeyde Hanım, 14 Ocak 1924’te vefat etti. Oğlu, O'nun mezarını ilk defa 27 Ocak 1924’te ziyaret etti  ve mezar başında bir konuşma yaptı. Bu konuşması, annesinin imgesini kurtarılacak vatanın imgesiyle birleştirdiğini göstermesi bakımından önemlidir:
 
       "Validemin ziyanından şüphesiz mütessirim...
                                              Mustafa Kemal, 1924.
 
Ve hemen bu cümlenin ardından şunu ekledi:
 
        “Fakat bu teesürümü izale ve beni müteselli eden bir husus vardır ki, o da anamız vatanı mahv ve harabiye götüren idarenin artık bir daha avdet etmemek üzere mezarı ademe götürülmüş olduğunu görmektir.”
                                                                                                      Mustafa Kemal, 1924.
 
1934’te, ölümünden 4 yıl önce, Türk vatandaşları için soyadı kanunu çıktığında Mustafa Kemal’e özel bir yasal düzenlemeyle "Türkler’in babası" anlamına gelen "Atatürk" soyadı verildi.
 
Osmanlı İmparatorluğu’nda din; kanun, kılık kıyafet ve tıp da dahil olmak üzere, günlük hayatın hemen tüm alanını kaplamıştı. Osmanlı İmparatorluğu’nda batılılaşma/modernleşme  girişimleri özellikle 15.yy.’da orduda barutun kullanılmasıyla başlamıştı. Ordudaki bu süreç özellikle Sultan Selim’le (1789-1807) devam etti.
 
Zamanla  Osmanlı İmparatorluğu’nda modernleşme ve batılılaşma terimleri pratikte eşanlamlı olarak kullanılmaya başlandı. Osmanlı İmparatorluğu’nun geleneksel düşmanları olan Avusturya-Macaristan İmparatorluğu gibi  batı ülkeleri, Osmanlı’nın yeni toprakları ele geçirmesine karşı daha fazla direnç göstermeye ve hatta Osmanlı kontrolündeki toprakları geri almaya başlamışlardı. Büyük Petro (1689-1725) yönetiminde ciddi bir batılılaşma sürecine giren Rusya bilhassa çok önemli bir düşman oldu. Rus-Osmanlı  Savaşı’nın 1774 yılında Küçük Kaynarca Anlaşması (Itzkowitz ve Mote, 1970) ile sona ermesi Osmanlılar’ın modern batılı çizgisinde askeri reform yapmasının şart olduğunu ortaya koydu. III. Selim’in etkisiz duruma düşen yeniçerilerden kurtulma çabaları başarısızlıkla sonuçlandı. Ancak, 1826’da, Sultan II. Mahmud, Yeniçerileri feshetmeyi başardı. Sonraki yarım yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun yol göstericisi ve destekleyicisi İngilizler oldu. Onları Almanlar izledi. Genç bir subay olan Mustafa Kemal, Alman Askeri  Harekat Kılavuzu'nu, Türkçe’ye çevirdi.
 
Atatürk’ün kültürel devriminden farklı olarak Osmanlılar, reform girişimleri sırasında dinsel konulara dokunmamışlardır. Atatürk modernleşme-batılılaşma  sürecine Osmanlı toplumunun en kutsal öğeleri olan sultanlık ve halifelikten başlamıştır. Bu süreç, “arınma (pürifikasyon)” girişimi olarak tanımlanabilir. O'nun gözünde bu, ülkeye zararı dokunan taassup veya yarı dinsel parçayı atma isteğidir. Bu durum matem tutan annesinin çok meşgul olduğu dini yönüyle ilişkilidir.“Arınma (pürifikasyon)” kavramını bazı kitaplarımda etraflıca anlatmış bulunuyorum (Volkan, 1997 ve 2004). Bir politik toplum örneğin bir savaş sonrası “şimdi biz kimiz?” sorusuyla karşı karşıya kalınca, yeni bir geniş grup kimliği geliştirmek durumunda kalır. Böyle bir zamanda toplum, bir yılanın eski  derisini  çıkartıp atması gibi, eski kimliğinden istenmeyenleri atmaya çalışır. Arımanın neyi içereceğini politik liderin şahsi görüşleri etkiler.
 
Atatürk, Kuran’a ve dini sembollere dayanan eğitimi de yasakladı. Aynı zamanda şeriata dayanan hukuk sistemini, İsveç Sivil Kanunları, İtalyan Ceza Yasası ve Alman İş Hukuku'na dayandırarak modernleştirdi. Erkekler için batılı giyim tarzını getirdi, fesi şapka ile değiştirdi, kadınları çarşaf giymemeleri icin ikna etmeye çalıştı. Yeni kelimeler yaratarak Türkçe’yi Arap ve Fars etkisinden arındırma sürecini başlattı. Arap alfabesinin yerini Latin harfleri aldı. Bu sürecin tamamlanması için 5 yıla ihtiyaç olduğunu söyleyen uzmanlara karşın bu sürecin 3 ayda biteceğini belirterek halka,  tahta başında bir öğretmen gibi yeni harfleri öğretti.
 
Atatürk’ün yaratılıcığı:
Bu kısa sunumda Atatürk’ün yaratıcılığının sadece iki yönüne bakacağım: Yaratıcılığına yön vermede  ölümlerin olduğu evde doğmuş olmanın rolü ve yaratılıcığını ifade etmek için yemek masasındaki  “geçiş faaliyetleri (transitional activities)” nin rolü.  Bu sunumumda daha sonra  “geçiş faaliyetleri” ile neyi anlatmak istediğimi açıklayacağım.
 
A- Ölüm evinde doğmuş olmak:
Kronik yas içindeki bir anne tarafından yetiştirilmiş olmak bir çocuğun yetişkin olduğunda yaratıcı  bir insan olmasını gerektirmez. Bir kişinin yaratıcı olması için belki de doğuştan bir çok neden vardır, benim burada üzerinde duracağım konu Atatürk’ün yaratılıcığına yön veren büyük faktörlerden sadece biridir.  Atatürk olgusunda ilgilendiğim bölüm, çevre koşullarının  bir çocukta bilinç dışında  “kurtarıcı” olma fantezisinin gelişmesine nasıl yol açtığıdır.
 
“Bilinç dışı fantezi” terimi psikoanalistler tarafından çok iyi bilinen bir kavrama işaret eder. Bir küçük çocuk gerçek dünyada olup biten ve travma yaratan olayları tam olarak anlayamaz. Bu olayları iç dünyasındaki isteklerle ve korkularla karıştırır, olayların nedenlerini arayan ve olayların ortaya çıkardığı duygularla başa çıkmayı sağlayan bir “öykü” geliştirir. Bu “öykü” bilinç dışında kalır ve biz ona “bilinç dışı fantezi” deriz. Böyle bir “öykü”nün var olduğunu yüzeye çıkan bazı  görüntülerle farkederiz. Bilinç dışı fantezinin kişi üzerindeki etkisi yaşam boyunca devam eder.
 
Mustafa doğduğu zaman, annesinin bebeğini emzirmek için sütünün az olduğunu ve bu nedenle zenci bir sütannenin  tutulduğunu biliyoruz (Kinross, 1965). Zenciler Osmanlı İmparatorluğu’nda ve bilhassa Selanik’te pek yoktular. Bizim de Mustafa’ya süt verecek bir zenci sütannenin nasıl bulunduğu hakkında bir fikrimiz yoktur ama bu sayede, bebek Mustafa’nın aç kalmadığını sanıyoruz. Fakat,  bu durumun Mustafa’nın annesinde “acaba bu oğlumu da mı yitireceğim?” korkusuna neden olma ihtimali çoktur. Aynı zamanda, daha önce de dediğim gibi, Mustafa çok küçükken, o zamanlar haydutlarla dolu olan Olimpus Dağları yakınındaki Osmanlı-Yunanistan sınırındaki trajik yaşamın anıları aile içinde hala çok canlıydı. Bütün bunlara karşın küçük Mustafa annesinden daha iyi annelik alabilmek icin “bilinç dışından” O'nu onarabileceğini ve O'nun yasını ortadan kaldırabileceğini içine alan görkemli bir bilinçdışı fantezi kurmuştur. Bu fantezinin var oluşunu gösteren delillerin bazılarını biraz sonra anlatacağım.  Mustafa’nın, bilinç dışı fantezisi yaratıcılığına yön vermiştir, yani O'nun milletini onaran bir lider olmasında büyük bir rol oynamıştır.
 
1930’da, Atatürk bugün el yazısı ile yazılmış hali bulunan bir yazı yazmıştır. Bu yazısı “Özgürlük” başlığını  taşımaktadır. Bence bu başlık, çocuk olarak yas tutmakta olan annesinden özgürleşme isteğine ve tarihi arenada bu isteğini vatanın özgürleşmesine çevirmesine işaret eder. Yazısı insan ve doğa arasındaki ilişkiyi tartışarak başlar:
 
                “Dünyaya gelmek veya gelmemek insanın elinde olmamıştır ve değildir. İnsan, dünyaya geldikten sonra da, daha ilk anda, tabiatın ve birçok mahlukatın zebunudur. Himaye edilmeye, beslenmeye, bakılmaya, büyütülmeye muhtaçtır." (Atatürk, 1930, sy.77-78, 1969).
  
Atatürk yazısına yıldırımdan, gecenin karanlığından, sellerden, vahşi hayvanlardan ve hatta birbirlerinden korkan “ilkel insanlar”dan söz ederek devam eder. Atatürk’ün “özgürlük” üzerine olan bu yazısı, çocukluğuna ilişkin yeni bilgiler eklediğim zaman daha iyi anlaşılabilir. Mustafa doğmadan önce ölen üç kardeşini hatırlayınız. Ölen erkek kardeşlerden birisi, Ahmet, kıyıya yakın bir yere gömülmüştür. O'nun gömülüşünü takiben gece deniz yükselmiş ve mezarı su basmıştır. Bu olay, cesetin mezardan dışarı çıkıp hayvanlarca parçalanmasıyla sonuçlanmıştır. Bu öykü ailede tekrar tekrar anlatılmıştır. Ben, bunun “ölüm evinin” sembolü haline gelmiş olabileceğini ve küçük Mustafa’nın zihninin karanlığında gizli bir tehlike odağı oluşturduğunu düşünüyorum. Yazısında, çocuk olarak Atatürk, (bence  yazısında bahsettiği ilkel insanlar  kendi çocukluğunu simgelemektedir) yetişkinlerden ve  temel olarak da annesinden O'nu korumasını beklemektedir.
 
Ancak, annesinin kronik yasının küçük Mustafa’nın, korunma ihtiyacına cevap verip veremeyeceğinden de emin değildir.  Bu korkusu 1927’de yazdığı başka bir yazısında da görülür:
 
 
“Çocukluğumdan beri, oturduğum evde, ne ana, ne kızkardeş, ne de bir ahbapla beraber bulunmaktan hoşlanmazdım.
Ben yalnız ve müstakil bulunmayı daima tercih etmiş ve sürekli olarak öyle yaşamışımdır.”
                                                                                              (Aydemir, Vol I, sy.484, 1969).
 
 
Bu yazısı ise O'nun, ölen kardeşlerinin kaderini yaşamaktan ve kronik yas tutmakta olan bir anneye sahip olmaktan kendini korunmak amacıyla kendi iç gücüne döndüğünü gösterir. Bir çocuğun kendi iç gücüne dönüşünü Arnold Modell (1976) “erken olgunlaşma (premature maturation)” olarak tanımlamıştır. Bu süreç, küçük Mustafa’nın kendine güvenin artmasına ve bu güven de kişiliğinin temelinin oluşmasına yol açmıştır.
 
1927’de, yine birinin O'na kabul etmesi veya reddetmesi beklenen bir tavsiye vermesi hakkında şunları yazar:
 
 
                     “Tuhaf bir halim daha var: Ne ana, ne kardeş, ne de yakın arkadaşımın kendi zihniyet ve telakkilerine göre, bana şu ya da bu nasihatta bulunmalarına  tahammülüm yoktu."  (Aydemir, Vol.1, sy.484, 1969).
 
 
Annesinin “Zihniyet ve Telakkileri” ile ilgili Atatürk’ün kabul edemediği şey neydi? Daha önce de belirttiğim gibi kronik yas süreci içindeki annesi, teselliyi dinde bulmaya çalışmıştı. Belki de, din yoluyla ve cennete inanarak, ölmüş çocuklarıyla bir şekilde bağlantı kurmayı diliyordu.
 
Birden fazla çocuğunu kaybetmiş annelerle yaptığım klinik çalışmalardan yola çıkarak Atatürk’ün annesinin hayatta kalan oğluyla ilgili, birbirine zıt iki algısı olduğunu söyleyebilirim:
 
1-  “Bu çocuğumun kaderinde de ölmek var, bu nedenle O'nunla çok yakın olmamalıyım”.
 
2-  “Bu çocuk yaşayacak, ölen çocuklarımın yerini dolduracak, hayatımın güneşi olacak ve beni bitmeyen yasımdan çekip çıkaracak. Bu çocuk çok özel”.
 
 
Mustafa’nın annesinin kendisiyle ilgili algısının her iki boyutunu da hissettiğini düşünüyorum. Bir bakıma “iki annesi” vardı (Aslında bebekken gerçekten de iki annesi vardı, biyolojik annesi ve zenci sütannesi). “İkinci annesinin” özel çocuğu olmak isterken, “birinci annesinin” beklentilerinin gerçekleşmesinden korkuyordu. Bununla başa çıkma yollarından biri ölümsüz olma isteği ve aynı zamanda annesini kronik yasından kurtarma ve bu duruma uygun biliçdışı bir fanteziye sahip olmaktı. Her iki “annesinin” kendisiyle olan ilişkisi onun savunma olarak erken olgunlaşmasını, artan kendine güvenini ve kendinin özel biri olduğu duygusunu besliyordu.
 
Bu durum onun daha sonra gelişecek kişiliğinin temelinde yer aldı. Bir erişkin olarak Türk milletinin “muasır medeniyetler seviyesine ulaşmasını” istiyor, (çocukluktaki annesine ait olan) dini inançlar ve uygulamaların  uygarlık ve bilimin getireceği enerjiye izin vermeyerek “zihni uyuşturacağını” söylüyordu. Ölülerle (ölen kardeşleri) bağlantı kurmaya çalışmak konusundaki dini vurgudan özellikle kurtulmak istiyordu.
 
 
                          “Ölülerden yardım istemek her medeniyet için bir lekedir."
                                                              (Atatürk, 1925, Cilt.2, sy.214 -215).
 
 
O'nun kendi selfine (özbenliğine) dönüşü ve aşırı bir kendine güven geliştirmesi daha önceki yazılarında da görülebilir. Hastayken tedavi için gittiği Karlsbad’da, 1918’de, yazdıkları buna bir örnektir. Hastalığı ve ülkesinden uzak oluşu onu regrese (geriletmiş) etmiş ve O'na çocukluk çağı travmalarını ve başkalarının insafına kalacak derecede aciz oluşunu hatırlatmış olabilir. Bu yüzden de kendi gücünü desteklemek için bir yazı yazmıştır. (Temel olarak, O'nu yüceleştirmeden ve büyük karakter özelliklerinden biri yapmadan önce, artmış kendine güveni çocukluğundaki acizliğine karşı bir savunma ve annesinin kronik yası ve iyi annelik bakımı alamayışı ile başetmek içindi). 1918’deki bu yazısında şunları söyler:
 
 
 
                        “Benim elime büyük bir selahiyet geçerse, ben hayatı içtimaiyemizde arzu edilen inkılabı bir anda ve birden, yani bir ‘coup’ta tatbik edeceğimi zannederim. Zira, ben bazıları gibi, efkarı ulemanın yavaş yavaş benim tasavvuratım derecesinde tasavvur ve tefekkür etmeye alıştırmak suretiyle bu işin yapılabileceğini kabul etmiyorum.
 
                          Böyle harekete karşı ruhum isyan ediyor. Neden bu kadar senelik tahsili ali gördükten sonra, hayatı medeniyye ve içtimaiyeyi tetkik ettikten ve hürriyeti tezevvük için, sarfı hayat ve evkat ettikten sonra avam mertebesine ineyim? Onları kendi mertebeme çıkarırım. Ben onlar gibi değil, onlar benim gibi olsunlar.” (Aydemir, 3. Cilt, sy.482, 1969).
 
 
 
Şimdiye dek, annesinin hayatta kalan oğluyla ilgili birbirine zıt iki algısıyla baş ederken Atatürk’ün yaşadığı zorluklar, O'nun erken olgunlaşması, yas tutan ve dine dönen annesi ile olan çocukluk ilişkilerinin erişkin dönemde Atatürk’ün dinin “kötü” etkileri konusundaki düşüncelerine olan yansıması üzerinde durduk.
 
Ancak burada dinleyecilerin dikkat etmesi gereken nokta, dinin toplum üzerindeki bu “kötü” etkileriyle uğraşması konusunda bu erken dönemlerdeki motivasyonunun yanı sıra, dindar bir hocası tarafından dövülmüş olmak gibi çocukluğunun daha ileri  yıllarından gelen başka motivayonlarının da olduğudur.  Bu konuşmamda, vakit darlığı nedeniyle, küçük Mustafa’nın ödipal devreden geçerken kişiliğine eklenen faktörler (örneğin, idealleşmiş baba/Şemsi Efendi ile özdeşim yapması ve “fena” baba imgesini Sultan’a dışsallaştırması) üzerinde de durmuyorum. Yalnız, çok kısaca, babasının ve bilhassa babası öldükten sonra kendisi için baba figürü olan, Şemsi Efendi’nin, Atatürk’ün kişilik gelişiminde oynadığı rollerden bahsetmek istiyorum. Bunu yapmak için tekrar yaşamının ilk anısına döneceğim.
 
Daha önce de söylediğimiz gibi yaşamının ilk anısı, babasının hemen ölmeden önce ona sağladığı bir psikolojik “modeli” gösterir: Önce annesini “onarmak” ve sonra da annesinin çocukken kendisine çok sıkıntı veren birbirine zıt imgelerinden modernleşmeye dönüp, dini sıkıntıları reddederek ayrışmak modeli. Ama annesinden (psikolojik olarak) ayrılmak için bir “model” bulduğunda, ondan tamamen özgürleşememiş ve bütün enerjisini tarih arenasında, annesinin yerini alan yeni Türkiye’yi onarmak için harcamaya devam etmiştir. Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı’ndan sonra İstanbul sokaklarında dolaşan birinin, kaybettikleri evlatlarının ardından yas tutan ailelerin iniltilerini duyabileceği söylenmektedir. Mustafa Kemal, "Atatürk" olmadan önce, yas tutan bir ülke içinde yaşıyordu. Yas tutan annesi ve yas tutan milleti arasında bir psikolojik bağ kurdu. Yas tutmakta olan Türkiye, kronik yası olan annesini temsil ediyordu ve O, bütün erişkin yaşamı boyunca ülkeyi mutlu etmeye, insanı boğan ve aklı yozlaştıran dini etkilerden kurtarmaya çalıştı. Milletini sadece Padişahtan değil, Halifeden de kurtarmaya çalışacağı çok açıktı.
 
Babasının ölümünden sonra, baba figürü ilkokul öğretmeni Şemsi Efendi oldu. Fanatik dinciler Şemsi Efendi’nin okuluna zaman zaman baskınlar yaparak okula zarar veriyorlardı. Şemsi Efendi, “inatçıydı”, okulunu onarıp eğitime devam ediyordu. Atatürk’ün babasıyla ve Şemsi Efendi’yle özdeşimi O'nun için modern Türkiye’nin Cumhurbaşkanı olarak yaptığı devrimlerde bir model oluşturmuştur. Profesör Itzkowitz, 2005 yılında, kökenleri Selanik’teki Dönme Cemaati'ne dayanan İstanbul’daki Dönmeler’le kurduğu bağlantılardan, Şemsi Efendi’nin de bir Dönme olduğunu öğrenmiştir.
 
Osmanlı İmparatorluğu’nda, Dönmeler, Ağustos 1626’da, İzmir’de doğan, Sabetay Zvi’nin takipçileriydiler. Sabetay Zvi, Mayıs 1665’te Filistin’deyken kendisinin Mesih olduğunu ilan etmiş ve sonunda da İstanbul’a taşınmıştı. Mesih’in gelmesi konusunda halkın huzursuzluğu nedeniyle Başvezir tutuklanmasını emretmiş ve 19 Nisan 1666’da Gelibolu’da tutuklanmıştı. Buradan Edirne’ye götürülmüş, 15 Eylül’de Edirne’ye varmasından bir gün sonra Sultan IV. Mehmet’in divanına çıkarılmıştı. Sultan’ın annesinin ricası üzerine Sultan, Sabetay’a bir öneride bulunmuştu; ya Müslüman olacak, ya da öldürülecekti. Pek çok takipçisi gibi o da Müslüman oldu (Scholem 1973).
 
"Dönme" adı da İslam’a dönmekten gelmektedir. Muhtemelen Şemsi Efendi de Lozan Antlaşması’ndan sonra mübadeleyle Türkiye’ye gelen Yunanistan Türkleri’ndendir. İstanbul’a yerleşmiş ve 1927 ya da 1928’de ölmüştür. İstanbul’un Anadolu yakasında, Üsküdar’daki Bülbülderesi Dönme Mezarlığı’na defnedilmiştir.
 
 
B- Atatürk’ün “geçiş faaliyetleri”:
Türkiye’nin ilk Cumhurbaşkanı olarak Atatürk, yaşamının son aylarında hekimler tarafından yasaklanana kadar, her akşam yemek davetleri verirdi.  Devlet adamları, politikacılar, yazarlar, eğitimciler, sanatçılar, şarkıcılar ve hatta çocuklar bile bu yemeklere davet edilirdi. Ancak çocukluktan ya da askeri okuldan yakın arkadaşları, örneğin Nuri Conker, bu toplantılara davet edilmeden de gelebilirlerdi.
 
Bu yemek davetlerinin törensel bir yanı olduğunu düşünüyorum. Davetler daha önce de söylediğim bir örüntüyü tekrarlıyordu: Atatürk regrese oluyor ve “hürmetlerini sunmak için” annesinin sembolik imgesiyle buluşuyor, ve daha sonra babasının/Şemsi Efendi’nin imgesiyle özdeşim yaparak, yas tutmakta olan anneyi/ülkeyi onarıyordu. "Türklerin Ata"sı olacaktı.
 
Akşamın erken saatlerinde başlayan yeme içme sabahın erken saatlerine dek devam ederdi. Atatürk yemek yemeden saatlerce fakat yavaş yavaş içerdi. Çocukluktan beri sevdiği yemekler olan kuru fasulye ve pilav gibi yemekler sunulurdu. Bazen “annesinin yaptığı usülde” omlet yapılmasını isterdi ve bir keresinde omlet annesinin yaptığı kadar iyi olmadığından, olana kadar üç kez geri gönderttiğini de biliyoruz. Akşam ilerlerken çocukluğunun şarkılarını hatırlamaya meylederdi. Özetle, önce“regrese” olarak annesinin imgesiyle birlikte olur ve ertesi gün “ilerleyerek” onun yas tutan dindar imgesini onarmaya ve değiştirmeye devam ederdi.
 
Yaratıcılık üzerinde büyük çalışmalar yapan psikoanalist Ernst Kris (1952) yaratıcılığı mümkün kılan önce gerileme, sonra da  ilerleme süreçlerini iyice anlatmıştır ve onun anlattıkları Atatürk’ün hemen her gece yaptıklarına çok uygundur. Ara sıra uzun bir yeme ve içme akşamının ardından, gün doğmadan önce arkadaşı Nuri Conker ile şimdi gömülü olduğu tepelerde ava çıkardı (Tesal, 1975). Sabah saatlerinde yatar ve öğleden hemen sonra uyanarak “Ata Türk” olurdu.
 
Bilgi kaynaklarım O'nun her akşam masasında sanki oyun oynayan bir çocuk gibi, olduğuna işaret eden bilgiler vermiştir. Masasında abartılı konuşmaların yanısıra dışa vuran gösterişli darvaranışlara da sık rastlanırdı. Konuklar birbirleriyle boğuşabilir, Cumhurbaşkanlığı konutunda görevli askerler birbirleriyle güreşir hatta zaman zaman Atatürk de bunlara katılırdı.
 
Yemek masalarında ilginç bir şey de Atatürk’ün üzücü konuların açılmasına izin vermemesiydi. O, çocukluğundaki yas tutan anneyi mutlu bir kadına çevirmeye kararlıydı. Sabiha Gökçen, O'nun evlatlıklarına her zaman gülümsemelerini emrettiğini anımsamaktaydı. Yeni Türkiye’yi, yas tutmayan bir anne sembolüne dönüştürmek ve özellikle kadınları  yüklerinden kurtarmak Atatürk için çok önemliydi. Bu konuya sadece yemek odası ya da Pembe Köşk’te değil herhangi bir yerde de değiniyordu. Türklere farklı bir kimlik vermekle ilgili gerçekçi görüşleriyle çocukluğundaki annenin kronik yasını tersine çevirmekle ilgili içinden gelen baskı iç içe geçmişlerdi.
 
Konuklarıyla devrimci düşünceleri hakkında ciddi tartışmalara girdiği de olurdu. El altında bulunan bir kara tahta, yemek odasını adeta bir konferans salonu (Afet İnan, 1971, sayfa 25-26; Tesal, 1975) ve Türkler’in geçmişiyle ilgili kuramların geliştirildiği bir yer haline getiriyordu. Yemek masasındaki regresyon ve reorganizasyon Atatürk’ün tam kontrolü altındaydı. Ünlü çocuk psikanalisti Donald W. Winnciott’un (1971) “... oynarken yalnızca oyun oynarken bir çocuk ya da bir erişkin yaratıcı olmakta özgürdür” sözlerini hatırlayalım... Atatürk hakkındaki psikobiyografimizde, Winnicott’un (1953) yaratıcılığı geçiş nesneleri ve geçiş fenomenlerine bağlayan düşüncelerini anımsayarak Atatürk’ün gece etkinliklerine “geçiş faaliyetleri” adını verdim. Atatürk’ün yemek odası etkinlikleri tekrarlayıcıydı ve bunlara bir çocuğun geçiş nesneleri ya da fenomenlerine “bağımlı olması” gibi “bağımlıydı.”
           
Snoopy’nin karikatürlerindeki Linus karakterinin her yere yanında taşıdığı battaniyesi geçiş nesnesine bir örnektir. Yaşamının ilk yıllarında her bebek ya da yeni yürümeye başlamış her çocuk, eli altındaki bir şeyi geçiş nesnesi olarak seçmektedir. Bazen bebeğin kendi saçı bile geçiş nesnesi olabilir. Çocuk, genellikle oyuncak ayı gibi yumuşak bir nesneyi geçiş nesnesi olark seçer, onu mutlak denetimi altına almaya çalışır. Yaşamın ilk yılı sürerken geçiş nesnesi çocuğun gelişmekte olan zihninde  “ben olmayan” ilk öğe haline gelmektedir. Çocuk geçiş nesnesi ile oynayarak dünyayı keşfetmeye başlar.
 
Durumu daha iyi anlatmam için geçiş nesnesini, bir yanı saydam diğer yanı opak bir fener gibi düşünelim. Çocuk bu feneri kendisi ile dış dünyası arasına koyar. Kendini rahat hissettiğinde, karnı doyurulduğunda çocuk saydam tarafı çevresindekilere çevirmekte, onları aydınlatmakta ve dış dünyasını öğrenmektedir. Bu, yani dış dünyayı keşfetme, bir kişinin ilk yaratıcılığına işaret eder. Rahatsız, aç veya uykusuz olduğunda fenerin opak tarafını engelleyici dış dünyaya çevirmekte, çevresindeki gerçek şeyleri “ortadan  kaldırmaktadır”. Çocuk, normal gelişimi sırasında “feneri” ile yüzlerce, binlerce kez oynamakta ve dış dünyayı yavaş yavaş yaratmaktadır. Dış dünyayı gerçekçi bir şekilde anlaması için daha çok yıllar geçmesi gerekecektir. Fenerle olan bu “oyunun” erişkinlerdeki yaratıcıkla olan ilişkisi psikoanalistler tarafından iyi bilinmektedir.
 
Ben de Atatürk’ün geceleri yemek salonunda tekrarladığı ritüeli çocukların geçiş nesneleri ile oynamalarına benzettim ve Atatürk’ün yemek masasındaki hareketlerine “geçiş faaliyetleri” adını koydum. O, yemek masasında “oynayarak” yeni Türkiye’yi yaratıyordu. Bu sürecin en açık örnekleri, O'nun yeni Türkçe kelimeler yaratmasıdır. Yaratıcılığının özel bir ilgi alanı bir çocuğun nasıl konuşacağını simgelercesine yeni kelimeler yaratmasıydı. Atatürk çocukluğunu tekrar yapılandırıyor; “kötü” diye değerlendirdiklerinden anne/çocuk ilişkisini “arındırıyor” ve “mutlu” bir Türkiye yaratıyordu. “Saf Türkçe” olacak yeni bir kelime bulmak için saatlerini harcıyordu.
 
Osmanlı İmparatorluğu zamanında, özellikle resmi yazışmalarda, sözlü ya da yazılı Türkçe fazlasıyla Arapça ve Farsça kelimelerle doluydu. Atatürk’ün düşüncesine göre, Arap ve Fars dilleri, annesinin yastayken dayandığı Müslümanlık dini ile ilişkiliydi. Davranışlarını kelimelere dökmek gerekirse Atatürk, annesinden yası/üzüntüyü uzaklaştırarak O'nu oğluna daha iyi annelik yapacak birine çevirmeye çalışıyordu.
 
Kara tahtaya bir cümle içinde yeni yarattığı bir kelime yazdıktan sonra, Atatürk sıklıkla yemek odasına, bir çocuk (Mustafa’yı simgeleyen) çağırıyor ve çocuktan yüksek sesle bunu okumasını istiyordu; böylece kelimenin kulağa nasıl geldiğini dinleyebiliyordu (Tesal, 1974).
 
Geçiş fenomeni açısından Weich (1978) tarafından gelişimsel yönleriyle incelendiği üzere, O'nun dili yaratıcı kullanımı, bir çocuğun neolojizmi yaratması ile paralel olarak düşünülebilir. Atatürk ertesi gün veya bazen daha sonra, “Ata Türk” olarak, yeni kelimeyi Türk dilinde resmi bir sözcük haline getiriyor ve böylece  İslam’la ilişkili olan “Arap Adam” ya da “İranlı Adam” yükü olmaksızın yeni bir “Türk adam” oluyordu.
 
Panama şapkasını halka ilk kez gösterdiği Kastamonu ve İnebolu seyahatinde şapka için Atatürk şunları söyledi:
 
 
                        “Efendiler! Bunun adı şapkadır!”
 
 
dedi ve devam etti:
 
                        
           “Dinsel yasaların bunu giymeye izin vermediğini söyleyenler var. Onlara cahil olduklarını söylememe izin verin. Onlara sormak istiyorum: Yunanların başlığı olan fes giymek dinen makbul oluyor da şapkayı giymek neden yasak oluyor?” (İmece 1959, sy.46).
 
Atatürk’ün bu sözlerini iyi hatırlarız fakat bu konuşmasında, Türk erkeklerine, Türk kadınları hakkında söylediklerini daha az anımsarız. Atatürk yine Türk kadınına hürmet göstermek ve onlara bağımsızlıklarını vermek istemiş ve şunları söylemişti:
 
                       “Seyahatim esnasında köylerde değil, bilhassa kasaba ve şehirlerde kadın arkadaşlarımızın yüzlerini ve gözlerini çok yoğun ve itina ile kapatmakta olduklarını gördüm. Özellikle bu sıcak mevsimde bu tarzın, kendileri için mutlaka azap ve istırabı gerektirdiğini  tahmin ediyorum.
                        Erkek arkadaşlar, bu biraz bizim bencilliğimizin eseridir. Fakat, muhterem arkadaşlar, kadınlarımız da bizim gibi kavrayışlı ve anlayışlı insanlardır. Onlara ahlaka ait kutsal kavramları telkin etmek, Milli ahlakımızı anlatmak ve onların dimağını nur ile, temizlikle donatmak esası üzerinde bulunduktan sonra fazla bencilliğe lüzum kalmaz. Onlar yüzlerini cihana göstersinler ve gözleri ile cihanı dikkatle görebilsinler. Bunda korkulacak bir şey yoktur” (İmece 1959, sy.47).
 
 
 
Bugünkü dünyada Atatürk'ün öyküsü:
Psikoanalitik açıdan Atatürk’ün hayatının bazı yönlerini incelediğimizde (böyle bir kısa sunum için hayatının bir çok önemli kısımlarına değinmedim), modern Türkiye üzerine dinin “kötü” etkilerini ortadan kaldırmak (din ile siyaseti ayırmak, hilafeti kaldırmak ve laik Cumhuriyet'in kurulmasında ısrar etmek gibi) için var olan içsel motivasyonları görmekteyiz. Bu içsel motivasyonları bilmek elbette ki, O'nun kültürel devriminde yer alan diğer bir çok gerçekçi algıların ve düşüncelerin etkisini küçültmez.
 
Bu sunumda ben, Atatürk’ün aklını ve gerçeği nasıl iyi anladığını incelemiyorum. Atatürk yas tutan annesini onarmak ve değiştirmek istediği için yeni Türkiye’yi yaratmıştır demek basit ve indirgeyici bir söz olur. Atatürk’ün çocukluk travmalarıyla ilgili bilinç dışı motivasyonlarından gelişen savunma ve uyum temeli üzerine, daha birçok psikolojik etken, tuğlalar ve taşlar sağlayarak daha yüksek bir bina yaptı, bu bina laik Türkiye’dir.
 
Önemli bir nokta, liderin tarihi arenada yankı bulabilecek, içsel dürtülerini yüceltip yüceltmediğidir. Ölümünden bir yıl önce, 17 Mart 1937’de, Atatürk şunları söylemiştir:
 
 
                  “Bütün insanlığın varlığını kendi şahsında gören adamlar bedbahttırlar. Besbelli ki O adam fert sıfatı ile mahvolacaktır. Herhangi bir şahsın, yaşadıkça memnun ve mesut olması için lazım gelen şey, kendisi için değil, kendisinden sonra gelecekler için çalışmaktır. Herkesin kendine göre bir zevki vardır. Kimi bahçe ile meşgul olmak, güzel çiçekler yetiştirmek ister. Bazı insanlar da adam yetiştirmekten hoşlanır.
 
                     Bahçesinde çiçek yetiştiren adam çiçekten birşey bekler mi? Adam yetiştiren adam da, çiçek yetiştirendeki hislerle hareket edebilmelidir.” (Volkan ve Itzkowitz, 1984).
          
 
Atatürk, devrimci bir lider olarak çiçek yetiştiren adam gibi çalışmıştır. Yukarıdaki ifadede, eğer ölü kardeşleri mezarlarından çıkıp gelirlerse ve güller gibi olurlarsa (reenkarnasyon), kronik yas içinde olmayan ve küçük Mustafa’ya daha iyi annelik yapan bir anneye sahip olacağına dair bilinçdışı bir isteğin yankısı yakalanabilir. Fakat gerçek dünyada, Atatürk’ün asıl başarıları gerçek bir gül bahçesi yaratan adamınkiler gibiydi.
 
Türk toplumu genel olarak, Atatürk gibi karizmatik bir liderin ölümüne izin veremezdi. O'nu “Ölümsüz Atatürk” yaptılar ki; bu bizim de O'na dair psikobiyografik çalışmamızın başlığıdır. Osmanlı İmparatorluğu’nun mirasçısı olan Türkler, İmparatorluklarını, eski şöhretlerini ve bir zamanlar dünya tarihinin en güçlü imparatorluğu olarak sahip oldukları statüyü kaybetmenin yasını tutamadılar. Bu kayıplara karşı zaman içinde “kazançları” ölümsüz bir insan olarak tanımladıkları karizmatik lider Atatürk’ün hayalini canlı tutmak oldu.
 
Türkiye’nin Başbakanlığını yaptığı sırada, Turgut Özal’ın (1927-1993), Türk vatandaşlarına açıkça hatırlattığı, bununla birlikte Atatürk’ün sadece bir adam olduğu idi. Turgut Özal, Türk toplumuna, Atatürk’ün ve böylece Osmanlı İmparatorluğu’nu kaybetmenin yasını tutmaları için izin verdi.
 
Bizim dedelerimizin ve ninelerimizin paylaşılan görkemli başarılarının veya travmaların zihinsel  imgeleri kaybolmaz ve bunlar yeni nesiller üzerinde etki etmeye, politik ve sosyal süreçleri yönlendirmeye devam ederler (Volkan, 1997 ve 2004). Atatürk’ün ölümünden yıllar sonra, Türkler, inanıyorum ki; Müslümanlığın da bazı yönlerini içermek üzere Osmanlı zamanından beri gidenlerin yasını tutmaya başladı.
 
Bugün Türkiye’de, “din” ile ilgili büyük tartışmalar yaşanmaktadır. Bu sunumumu hazırlarken ve 1925’te Kastamonu ve İnebolu gezisinde  Atatürk’ün Türk erkeğine, Türk kadınıyla ilgili söylediklerini tekrar okurken, 2005’teki Türkiye ile ilgili konuşuyor olduğunu hissettim. Müslümanlıkla sembolik olarak ilişkili olan “geçmiş” kıyafetler “yeniden gözden geçirmek” için geri geldi. Bu tür kaybolan ya da kaybolacağını sandığımız şeyleri gözden geçirmeler yas tutma işinin çekirdek aktiviteleridir ve günümüz Türkiye’sinde, sosyal sürece yansıyan grup yası şeklinde karşımıza çıkmaktadır.
 
Grup yası, sadece gözden geçirme adına geçmişin tümden tekrar aktivasyonu değildir, aynı zamanda eskilerle yeni yatırımların çatışması ve bazen de bunların bütünleşmesidir. Bütün bunlar ne anlama gelmektedir? Bu, Türkiye’nin İran gibi olacağına dair bir tehlike olduğu anlamına mı gelmektedir? Bütün deliller bunun böyle olmayacağını göstermektedir. Bugünkü “dindar” Hükümetin ana uğraşısı, Avrupa Birliği’nin üyesi olmak ve AB’nin dinde “özgürlüğü” de içeren kurallarını izlemektir; fakat  duyduklarıma göre, bundan şüphe duyan Türk aydınları da bulunmaktadır. Türkiye, şu anda, geçmişten dönenlerle (gecikmiş geniş grup yasının bir parçası olarak, (Volkan, 1988) Atatürk’ün devrimi sırasında kazanılanları bütünleştirme çabasındadır. Bu bütünleşme ne kadar gerçekleşecek ve yeni bir tip Türk vatandaşı yaratacak, onu bekleyip göreceğiz.
 
Atatürk devriminin yarattıkları yıllar sonra dahi bugünkü Türkiye’nin özgürlük ve demokrasiye karşı yöneliminin çekirdeği  olarak kalmıştır. Görülmektedir ki, geçmişten tekrar aktive olan her neyse bu çekirdek tarafından uyumla emilecektir. Türkiye’nin AB’ye üyeliği bu uyumlu emilimin devamını garanti altına alacaktır. Aynı zamanda Türkiye’nin, AB’ye bir üye olarak alınması fikrinin bile, Hıristiyan Avrupalılar’da, Müslüman Osmanlılar’ın imgelerinin tekrar aktive olmasına neden olduğu ve bir yere kadar bu imgelerin bugünkü Türkiye’ye yansıtıldığı görülmektedir. İyi ve gerçekçi politik kararlar vermek için bu durum dikkatlice çalışılmalı ve “dinin” (Hıristiyan ya da Müslüman) Türkiye-Avrupa (Batılı “Hıristiyan”) ilişkisini bozmasına izin verilmemelidir. Bu tabii ki bu sunumun ötesinde düşünülmesi gereken uzun bir başlık olarak ele alınmalıdır.
 
Beni dikkatle dinlediğiniz için tekrar çok teşekkür ederim.
                
 
 
 
KAYNAKLAR:
 
1- Afetinan. A. (1971.) M. Kemal Atatürk’ten Yazdıklarım (What I Wrote Down From M. Kemal Atatürk.)
İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
2- Atatürk, M.K. (1925.) Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri (Speeches and Statements by Atatürk), 2 volumes,
(Ed.), E.Z. Karal. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1952, 1959.
3- Atatürk, M.K. (1930.) Hürriyet Gazetesi. In M. Kemal Atatürk’ten Yazdıklarım by A. Afetinan, pp.77-97.
İstanbul: Milli Eğittim Basımevi, 1971.
4- Atay, F.R. (1965.) Atatürk’ün Hatıraları, 1914-1919. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
5- Aydemir, S.S. (1969.) "Tek Adam" (The Singular Man), 3 volumes. İstanbul: Remzi Kitabevi.
6- Aydemir, S.S. (1974.)  Interview with Vamık D. Volkan, November 20 and December 13. 
7-  Brown, L.C., and Itzkowitz, N. (1977.) Psychological Dimensions of Near Eastern Studies.Princeton, NJ: Darwin Press.
8- Darques, Regis. (2000.) Salonique au XXe Siecle: De la cite Ottomane a la Metropole Grecque. Paris: CNRS Editions.
9- El-Sadat, A. (1979.) In Search of Identity: An Autobiography. New York. Harper Colophon Books.
10- Emin, E.A. (1922.)  Büyük Millet Meclisi Reisi Başkumandan Mustafa Kemal ile Mülakat (An Interview with Mustafa Kemal Pasha, President of the Grand National Assembly and Commander-in-Chief.)
Reported in the newspaper Vakit, January 10, 1922.
11- Imece, M.S. (1959.) Atatürk’ün Sapka Devrimi'nde Kastamonu ve İnebolu Seyahatleri, 1925.
Ankara: Türk Tarih Kurumu Basimevi.
12- Itzkowitz, N., and Mote, Max, Mübadele: An Ottoman-Russian Exchange of Ambassadors.
Chicago: University of  Chicago Press.
13- Kris, E. (1952.) Psychoanalytic Explorations in Art. New York: International Universities Press.
14- Lewis, B. (1968.) The Emergence of Modern Turkey. London: Oxford University Press.
15- Modell, A. (1976.) The Holding Environment and the Therapeutic Action of Psychoanalysis.
Journal of the American Psychoanalytic Association, 24:255-307.
16- Scholem, G. (1973.) Sabbatai Sevi: The Mystical Messiah, 1626-1676. Princeton, NJ: Princeton University Press.
17- Tesal, K. (1975.)  Interview with Vamık Volkan, May 13.
18- Volkan, V.D. (1988.) The Need to Have Enemies and Allies: From Clinical Practice to International Relationships. Northvale, NJ: Jason Aronson.
19- Volkan, V.D. (1997.) Bloodlines: From Ethnic Pride to Ethnic Terrorism. New York: Farrar, Straus and Giroux.
20- Volkan, V.D. (2004.) Blind Trust: Large Groups and Their Leaders in Times of Crises and Terror.
Charlottesville, VA: Pitchstone Publishing.
21- Volkan, V.D., and Itzkowitz, N. (1984.) The Immortal Atatürk: A Psychobiography.
Chicago: University of Chicago Press.
22- Weich, M.H. (1978.) Transitional Language. In Between Reality and Fantasy.
(Eds.), S. Grolnick, L. Bashin, and W. Meunsterberger, pp.411-423. New York: Jason Aronson.
23- Winnicott, D.W. (1953.) Transitional Objects and Transitional Phenomena. International Journal of Psycho-Analysis, 34:89-97.
24- Winnicott, D.W. (1971.) Playing and Reality. London: Tavistock Publications.
  
 
 
Copyright © Vamık D. Volkan and Özler Aykan 2007.
 
All rights reserved.
 
 
 
Policies & Info / Accessibility / Sitemap / RSS / JSON
 Webmaster: Oa Publishing Co. 
Editor: Ö–zler AYKAN
Last modified on: Apr 20, 2016